stille sabotage
Thuis knapte ik af op de hooggespannen verwachtingen van mijn ouders. Voor hen was onderwijs iets heiligs: het enige dat leek te tellen, waren de schoolprestaties van hun kinderen. Ze wilden me klaarstomen voor een wereld waarin zij zelf de weg niet goed kenden en konden niet bevatten dat ik andere keuzes zou gaan maken dan zij voor ogen hadden. De taakopvatting van mijn ouders zou ongetwijfeld veel waardering hebben gehad van iemand als André Rouvoet (minister voor Jeugd en Gezin in het laatste kabinet Balkenende), maar in mijn ogen was hun manier van leven steeds meer een stressvolle en tobberige onderwerping aan de heilige drie-eenheid van carrière, huis en gezin. Voor mij geen aantrekkelijk voorbeeld om later te volgen: zelf zou ik er niet gelukkig van worden en de rest van de wereld, die steeds meer tekenen van uitputting en overbevolking ging vertonen, zat er ook niet op te wachten.
Ik zette steeds meer vraagtekens bij alles wat van mij verwacht werd, maar had nog geen overtuigend alternatief voorhanden. Mijn ouders konden stellig beweren dat ik helemaal vrij was om mijn eigen keuzes te maken (ze peperden me alvast in dat ik later niet moest gaan verkondigen dat ik van hen zo nodig had moeten studeren...), maar die keuzes moesten uiteindelijk wel hun goedkeuring krijgen. Het werd niet op prijs gesteld dat ik verder keek dan hun eigen blikveld toeliet. Ze kenden maar één recept voor een zinvolle manier van leven, waarvan ze de ingrediënten al keurig hadden uitgestald om te voorkomen dat ik, in hun eigen woorden, 'door scha en schande' wijs zou moeten worden. De overdosis aan dwangmatige goede bedoelingen had ik graag ingeruild voor een beetje meer ontspannen begrip. Dat laatste zou ik uiteindelijk nog het meest vinden bij een paar leraren.
Na het derde jaar kreeg ik een herexamen Grieks, wat betekende dat ik de hele zomervakantie moest gaan werken aan mijn meest gehate vak, waarvan niemand mij kon uitleggen wat de zin ervan was. Ik had toen beter naar een andere school kunnen gaan, maar mijn ouders gingen er stilzwijgend van uit dat ik mijn best zou doen om toch in het volgende jaar van het gymnasium te komen. Dat deed ik onder druk van een misplaatst schuldgevoel (mijn ouders vonden immers dat ik dankbaar moest zijn dat ik naar deze school mocht gaan), maar wel met de grootst mogelijke tegenzin en vastbesloten om niet nòg eens een zomer zo te laten verpesten. Dus voerde ik in de vierde klas niets meer uit na de paasvakantie, zodat ik zeker zou blijven zitten en tenminste weer een echte vakantie zonder schooltaken zou hebben. Vervolgens zou ik nog enkele jaren mijn tijd op deze school uitzitten zonder echt te geloven dat ik er ooit nog met een diploma van af zou komen. Vier jaar lang (van 1973 tot en met 1976) had ik in de oneven jaren een herexamen (Grieks of Latijn) en bleef ik in de even jaren zitten. De laatste twee jaar ging het weer beter. Wel hield ik er een intense afkeer van dit soort schoolsystemen aan over.
Elke keer wanneer ik mijn rapport had laten zien, tierde mijn moeder dat ik mijn toekomst verknalde en bedolf ze mij met haar jeugdtrauma's en gemiste kansen. Overigens maakte ze op geen enkele manier aannemelijk dat ze het verder geschopt zou hebben als ze meer kansen had gekregen, maar het was taboe om hardop tegen haar te zeggen dat ze verwachtingen koesterde waar ze zelf nooit aan zou hebben kunnen voldoen. Ze had zich nooit ontworsteld aan de simpele en stichtelijke moraal van meisjesboeken en damesbladen uit de vroege jaren vijftig (bij het zien van een klassenfoto kon ze het een keer zelfs niet laten om een paar ideale schoondochters voor mij aan te wijzen) en stond stijf van de tegeltjesspreuken waarmee ze haar kinderen tot succesnummers dacht te kunnen drillen. Ik moest 'woekeren met mijn talenten' of anders maar een baantje gaan zoeken.
Hoewel mijn moeder van huis uit niet gebukt ging onder een streng geloof, vertoonde ze verder alle trekken van een bloedserieuze cultuurcalvinist; het leven was voor haar geen feest. Een groot denker was ze niet, maar over allerlei nieuwe verschijnselen die ze niet begreep, had ze wel een ongezouten mening: ongehuwd samenwonen was 'hokken', vrouwen die demonstreerden voor het recht op abortus waren 'hoertjes', mannen met lange haren waren vies en onverzorgd, homo's en kinderloze echtparen waren sneu, mannen zonder fatsoenlijke baan of carrière waren 'kneusjes'. Als er op de TV gezoend werd, reageerde ze alsof er iets obsceens werd vertoond (tijdens de mooie naaktscènes van Pleuni Touw in de serie 'De Stille Kracht' was ze geschokt en siste ze vol afschuw dat dit 'een slechte vrouw' was). Ook over vrouwencafés of baaldagen kon ze tijdens het afwassen flink te keer gaan; en alles wat hip, ludiek of onconventioneel was, vond ze maar raar.
Het was vast niet de bedoeling van mijn moeder geweest om mij te stimuleren over al deze thema's eigen opvattingen te ontwikkelen die anders waren dan de hare, maar dit was wel het effect van het ongevraagd ventileren van haar mening over alles wat niet in haar vertrouwde wereldje paste. Wanneer ik openlijk commentaar gaf dat haar niet beviel, kreeg ik mijn kritiek als een boemerang retour. Ik moest niet denken dat ik iets te vertellen had zolang ik niet met goede rapportcijfers thuiskwam! Soms voegde ze er nog aan toe - als verzachtende omstandigheid? - dat ik de slechte eigenschappen van mijn beide opa's had meegekregen (in mijn herinnering twee bejaarde mopperkonten: de een was een zelfstandige en koppige Wieringse visser, die als negentiger nog lange monologen af kon steken over gruwelijke verkeersongelukken op de Afsluitdijk en ander wereldleed; de ander was een Westfriese arbeider met twaalf ambachten en dertien ongelukken, die een eenzame verbale strijd voerde tegen het kapitalisme).
Mijn moeder leek niet in staat om te beseffen dat haar gedrag genant was en dat ik in veel opzichten best een makkelijke puber was. Ik rookte niet, dronk niet, maakte de straat niet onveilig en hield me niet bezig met sex, drugs en rock-'n-roll. Mijn ouders hadden pech dat ik een eigen wil had en niet het brave modelkind wilde zijn dat zij graag op de wereld hadden willen zetten; ik had pech dat ik niet in een warm nest van creatieve levensgenieters op kon groeien.
Mijn moeder bleef angstvallig hangen in haar eigen schijnzekerheden. Tegelijkertijd was ze stronteigenwijs. Met de buitenwereld had ze steeds minder contact (in IJmuiden sprak ze nog met de buren, maar in Velsen Zuid keken die op mijn ouders neer). In plaats van zich in iemands achtergrond te verdiepen, vulde ze zelf met behulp van haar eigen normen in wat anderen in een bepaalde situatie zouden moeten doen of denken. Vervolgens ging ze ervan uit dat haar zienswijze overeenkwam met de realiteit. Communiceren met haar was dan ook een niet geringe uitdaging. De simpelste manier om het thuis nog een beetje gezellig te houden, was ja knikken, zoveel mogelijk negeren wat er gezegd werd en verder je eigen gang gaan. Het ja knikken hield ik nooit lang vol. Jarenlang zou ik doormodderen tussen lusteloos conformisme, stille sabotage en openlijk verzet.
Terwijl ze haar best deed om mijn broer en zussen - die drie tot tien jaar jonger waren - zo lang mogelijk zoet te houden met spelletjes en verhaaltjes (wel Pinkeltje maar zeker geen Pippi Langkous: dat was een raar meisje dat geen goed voorbeeld gaf!), wist mijn moeder zich geen raad met mijn oppositie. Op de planeet waar zij vandaan kwam, liepen immers alleen dankbare, ijverige en welopgevoede tieners rond, die geen kritiek hadden op hun hardwerkende ouders.
Mijn vader was subtieler en kon soms reageren met een licht onderkoelde humor, maar hij was ook een conformist die confrontaties het liefst uit de weg ging. Hij verborg zijn emoties zoveel mogelijk achter een façade van vormelijkheid. Voor zijn werk en studie kon hij zich urenlang afzonderen achter zijn bureau. De huiselijke beslommeringen en de opvoeding van zijn kinderen liet hij grotendeels over aan zijn vrouw. Als ik ruzie had met mijn moeder, koos mijn vader automatisch haar kant; anders zou ook hij op zijn donder krijgen. Eén van de lijfspreuken van mijn moeder was dan ook: "Man en vrouw zijn één in het huwelijk" (en mocht dat principe onverhoopt worden geschonden, dan gold nog altijd: "Scheiden is blijven zitten in de eerste klas van het leven").
Na jaren avondstudie was mijn vader leraar geworden (godzijdank niet op het Felisenum, al voelde ik me daar wel verplicht om af en toe te laten zien dat ik geen braaf leraarszoontje was). Ook hij was gevormd in de jaren veertig en vijftig en verkeerde in de waan dat zijn eigen kinderen geen enkele reden hadden om lastige pubers te worden. Hij had er moeite mee zijn leraarspet af te zetten als hij thuis was en vond dat ik leefde als 'een luis op een zeer hoofd'. In het eerste jaar kwam hij mijn huiswerk nog wel eens overhoren, maar dat gaf hij al snel op met de verzuchting: "Als jij ooit een diploma haalt, kunnen ze het beste mijn naam erop zetten." Keer op keer vertelde hij dat hij zelf in 1940 met negens en tienen van de mulo gekomen was. Op ouderavonden wilde hij àl mijn leraren spreken. Dan waren de rapen gaar. Alleen Roos Haverkamp, die Nederlands gaf, was positief geweest. Ze had tegen mijn vader gezegd dat ze me een leuke jongen vond en dat het met mij uiteindelijk wel goed zou komen. Toffe vrouw, die Roos.

rode deur
Vaak moest ik me melden achter de rode deur van de rectorskamer. Soms wist ik niet eens waarom, maar wat maakte het ook uit: leraren kon ik met mijn ongemakkelijke mix van schroom en boosheid toch niet behagen en bij gebrek aan beter leek de geuzenrol van zondebok zo gek nog niet. Af en toe een relletje was ook broodnodig voor onze sociale vorming: nogal wat docenten lieten zich dan rap ontmaskeren als naar spruitjes geurende keizers zonder kleren.
Rijk Kofman was overigens een sympathieke en integere rector. Als een eerbiedwaardige Albus Perkamentus paste hij de laatste jaren voor zijn pensionering op de school, nadat zijn voorganger Nederlof ziek geworden was. Hij had deze job niet geambieerd en leed niet aan de kapsones waar eerzuchtige leidinggevenden vaak last van hebben. Ook had hij zelf vroeger op de HBS gezeten, waardoor hij beter dan anderen besefte dat het gymnasium niet zaligmakend was.
Verder wist hij met onzekere en beweeglijke jongetjes om te gaan. Ambtshalve sprak hij me ouderwets vermanend toe en soms dreigde hij me van school te sturen, maar hij liet me wel in mijn waarde. Achter de jampotglazen van zijn bril school een vriendelijke blik; ik kreeg nooit het gevoel dat hij een hekel aan me had. Zijn kalme terechtwijzingen werkten beter dan de harde maatregelen van anderen, die bij mij slechts verontwaardiging en verzet opriepen.
Voordat hij rector werd, was Kofman een inspirerende natuurkundeleraar. Nadat hij had uitgelegd hoe een pomp werkt, ging ik er thuis zelf een bouwen van stukjes buis, ijzerdraad en kurk. Ik was toen amper veertien, maar mijn vader kon het weer niet laten om mijn creativiteit met kurk te beschouwen als het embryonale stadium van een wetenschappelijke carrière en overviel me met een brochure over opleidingen aan de TU Delft.
Zelf dacht ik op dat moment meer aan een leven als vuurtorenwachter op Terschelling, maar mijn vader zag liever dat ik zijn eigen, ook al niet erg realistische dromen waarmaakte. Onbezorgd knutselen en pretentieloos fantaseren werd niet langer gewaardeerd. En bij de warhoofden Van Heijst en Jansen, die als onervaren twintigers de lessen van Kofman gingen overnemen, was mijn kalverliefde voor het vak natuurkunde voorgoed passé.

peukenhoopje En dan had je aan het eind van de gang nog de heren Tromp en Valter. Vermoeide mannen ver voorbij hun midlifecrisis, overduidelijk gevangen in een uitzichtloze carrière of een vastgelopen huwelijk. Tromps lessen waren in dichte walmen gehuld. De man was niet meer te redden van zijn rookverslaving. 's  Winters sleepte hij zich zuchtend en kuchend naar de wastafel om zijn peuken te blussen, 's zomers kwam hij niet meer van zijn stoel; dan vlogen de sigarettenstompjes door het open raam naar buiten en belandden boven op het immer smeulende peukenhoopje op de stoep voor lokaal 2. Tromps sarcasme was subliem en zijn commentaren waren erg ad rem. "Ik word al moe als ik je zie", bromde zijn nasale stem tegen mij. "Zie buurman", schreef hij bij de sommen die ik ingeleverd had. "Als je beter op zou letten, haalde je moeiteloos achten." Een vernietigende blik over de op zijn neuspunt geparkeerde brillenglazen wist elk protest in de kiem te smoren. Ook in zijn strak omlijnde taalgebruik was Tromp niet te verslaan. Uitspraken als "Een gat is niets met iets er omheen" en "Bepalen is ergens paaltjes omheen zetten", zullen me altijd bijblijven. Even leek er een heuse Trompdynastie te ontstaan, toen ook Tromp junior wiskunde kwam geven. Pas na enkele maanden bleek dat de jonge Tromp nooit was afgestudeerd en zich als een Charles Schwietert in zijn baan had gebluft. De nieuwe rector Van Benten zag zich genoodzaakt hem op staande voet te ontslaan. Misschien is dit wel zijn redding geweest en is hij toch nog aan het lot van zijn vader ontsnapt.
		wiskundeleraar Tromp, getekend door Bart Wolters; de Griekse letter thèta is hier gebruikt om Tromps manier van spreken na te bootsen

droogkloten
Het Sociaal Geografisch Instituut bevond zich in het Maupoleum, gebouwd met het snelle geld van Maup Caransa en misschien wel het lelijkste gebouw van Amsterdam (klik hier): lange gangen, sfeerloze collegezalen en deprimerende kamertjes waarin het daglicht soms amper door kon dringen.
De meeste docenten waren licht autistische droogkloten die het vooral druk leken te hebben met het veiligstellen van hun eigen carrière. Ik kreeg niet de indruk dat ze met plezier hun werk deden.
Slaapverwekkend was het college 'methoden en technieken' van Paolo de Mas. Na een paar maanden kwamen de meeste studenten er niet meer opdagen.
De grootste zuurpruim was Turksma, van wie we sociologie kregen. Hij was al dik in de vijftig en werd overduidelijk verteerd door heimwee naar de tijd dat een wetenschapper nog heer en meester was over zijn studenten.
Nog zo'n fossiel was professor Chris van Paassen. Niemand begreep wat deze oude heer ons met zijn cryptische syllabusteksten over het 'oecologisch complex' aan het verstand wilde brengen.
Wel goed te volgen was Sjoerd de Vos, een jonge docent die enkele jaren eerder Maurice de Hond was opgevolgd. Hij had een imposante filosofenbaard (van het type dat je tegenwoordig alleen nog bij orthodoxe joden en moslims ziet) en gaf bijzonder heldere colleges over statistiek.
Aandoenlijk was het chauvinisme van Mokumkenner Rob van Engelsdorp Gastelaars. In plat Amsterdams vertelde hij enthousiast over de geschiedenis van zijn stad. Op excursie in New York zou hij eens vol trots zijn Amerikaanse collega's hebben verteld dat Amsterdam óók een Word Trade Center heeft.
Petr Dostal trakteerde ons op eindeloze monologen in een ondoorgrondelijk Nedertsjechisch. Cartografie was het vak dat hij geacht werd te geven, maar wie dacht dat je bij hem te weten kwam hoe je in de praktijk een fatsoenlijke kaart op papier kunt zetten, kwam bedrogen uit. Jammer, want ik had altijd al een zwak gehad voor landkaarten en atlassen, waar ik graag wat meer over had willen weten. Veel te laat kwam ik er achter dat ik, als ik een verdienstelijk cartograaf had willen worden, in Utrecht had moeten gaan studeren.
Mijn favoriet was historisch geograaf Guus Borger. Voor het ontcijferen van handgeschreven teksten uit de zestiende eeuw had ik wel wat weinig zitvlees, maar zijn verhalen fascineerden me. Guus kon vertellen als Geert Mak: dan zag ik voor me hoe kerkelijke potentaten elkaar verketterden vanwege het hanteren van de Juliaanse of Gregoriaanse kalender, of hoorde ik het aanzwellende gestamp en geloei van de eindeloze kuddes vee die ooit vanuit Jutland naar het zuiden gedreven werden.

brilsmurfen
Terwijl ik in gedachten nog tussen Leeds en Boekarest zweefde, werkte ik met steeds minder enthousiasme aan de laatste fase van mijn opleiding, inmiddels in de studierichting planologie, in de hoop dat ik daar meer mee zou kunnen dan met sociale geografie. Dat bleek een vergissing te zijn.
Ik kwam er snel achter dat plannen die op papier best aardig lijken, in werkelijkheid vaak gedrochten zijn. Het deed er niet toe of ik iets mooi of lelijk vond, want dat was emotioneel en had dus geen academische relevantie. Wat wel telde, was of iets aan de regels voldeed en volgens vastgestelde procedures verliep. Regels en procedures die op zichzelf al dubieus zijn en worden beklonken in een schimmig samenspel van goedgebekte vergadertijgers, politieke sjoemelaars en patjepeeërs uit de vastgoedwereld, waardoor er zelden nog iets moois uit de polderprut omhoog komt.
Geleidelijk ging ik beseffen dat mijn studiekeuze helemaal niet aansloot bij mijn interesses. Ik had een visuele belangstelling voor steden en landschappen, het liefst was ik de hele tijd bezig met het maken van foto's en het bestuderen of tekenen van landkaarten. Ook de historie van een gebied fascineerde me. Maar ambtelijk geneuzel kon me echt niet boeien.
Op papier of met zand creëerde ik vroeger mijn eigen fantasiesteden, maar als planoloog zou ik een minuscuul onderdeeltje zijn van een grote organisatie die nog meer sfeerloze stadsuitbreidingen, autosnelwegen en zielloze recreatieterreinen zou ontwikkelen dan er al waren. Buiten de historische binnensteden zou de treurigheid die je al kon waarnemen in plaatsen als Almere, Hoofddorp of Zoetermeer, steeds verder oprukken; smakeloze architectuur, fantasieloze stedenbouw en kleinburgerlijk woongenot, waarbij de voornaamste eis is dat er bij elk huis minstens twee auto's geparkeerd kunnen worden. (Hoe prettig het is om in zulke wijken te wonen, heeft Naima El Bezaz beschreven in Vinexvrouwen.)
Als ik niet bereid was om me als beginnend planoloogje te conformeren aan de heersende norm, dan zouden er voor mij honderd anderen inzetbaar zijn. Planologie leek uiteindelijk geen vak te zijn voor creatieve geesten maar voor strak afgerichte brilsmurfen. Bovendien moest je, om in dit vak nog ergens aan de bak te komen, vlot kunnen babbelen en anderen voor je karretje weten te spannen. (Uitgerekend Geert Wilders zou zulke types een kwart eeuw later treffend omschrijven als ‘gladpratende bestuurskundedoctorandussen met designerbrillen’.)
Veel van mijn schijnbaar rebelse studiegenoten, die ik ervan verdenk dat ze eigenlijk niets liever wilden dan een keurige baan met een leasebak voor de deur, konden hun frustraties over het gebrek aan carrièreperspectieven nauwelijks verbloemen. Iets teveel van hen waren suffe mutsen die deden alsof ze erg blij met zichzelf waren. Ze waren vooral goed in het napraten van elkaar.
Sommige docenten moesten het ontgelden, zoals Anneke Hakkenberg, die volgens het roddelcircuit nauwelijks wat gepubliceerd had. Niet dat haar critici zelf ooit iets opzienbarends op papier gezet hadden, maar het was nu eenmaal erg makkelijk om een docent af te kraken die geen assertieve indruk maakte.
Groot was het ongenoegen in het papegaaienkoor toen de kamergeleerde van het instituut, Andreas Faludi, voorstelde om twee weken op excursie naar Wenen te gaan, waar hijzelf vandaan kwam. Wenen was maar suf en burgerlijk: Boedapest was veel hipper, daar wilden ze heen! Faludi deed alsof hij niets gehoord had en enkele maanden later gingen we keurig met z'n allen naar Wenen. De excursies naar allerlei delen van de stad waren interessant, maar tijdens de bijeenkomsten waar we werden bijgepraat over 'Stadtverwaltung' en 'Flächennützungspläne' slaagde ik er niet in om mijn ogen tot het einde toe open te houden; soms viel ik tijdens zo'n praatje simpelweg in slaap, tot hilariteit of ergernis van mijn studiegenoten. Het lag niet aan mijn Duits of aan een tekort aan nachtrust. Mondelinge presentaties of vergaderingen over dingen die me niet echt boeien, heb ik altijd een crime gevonden. Door het minste of geringste wordt ik dan afgeleid; of ik droom gewoon weg, zelfs als ik echt mijn best doe om alert te blijven.

flirt
Bij mijn bijvak milieukunde was het een stuk gezelliger. Een half jaar lang geen tentamens, maar meedraaien in een projectgroep met studenten van verschillende studierichtingen. In mijn groepje konden we het goed met elkaar vinden. Ik had het er naar mijn zin zonder het gevoel te hebben dat ik aan allerlei ongeschreven regels en normen moest voldoen. Vaak doken we de kroeg in, soms gingen we in het weekend met het hele groepje ergens wandelen.
Een van hen was Monique: een mooie biologiestudente uit Wageningen met een charmant Brabants accent, vrouwelijk zonder opsmuk en in bezit van racefiets en bergschoenen. Voor mij een fatale combinatie van uiterlijk en bezigheden: Monique was precies het soort vrouw waar ik graag over fantaseerde, maar waarvoor ik ook ontzag had. Maandenlang zat ik drie dagen per week tegenover haar in mijn werkgroepje en genoot ik stilletjes van haar aanwezigheid, zonder echt met haar in contact te komen. Toen het project was afgerond en ik Monique niet meer zag, besefte ik pas goed hoe gek ik op haar was geworden. Andere meiden, die wel probeerden mijn aandacht te vangen, zag ik amper nog staan of leken onvermijdelijk af te koersen op een manier van leven waar ik zelf steeds minder heil in zag.
Ik deed mijn best om Monique af en toe nog te kunnen zien. In de zomer zocht ik haar weer eens op. Ik werd hartelijk ontvangen en 's avonds laat maakten we met z'n tweeën bij volle maan een lange wandeling door de uiterwaarden van de Rijn. We praatten nog wat na op haar kamer. Toen ik al in mijn slaapzak was gekropen, zat Monique op haar bed nog uitgebreid haar voeten te verzorgen en met mij over koetjes en kalfjes te kletsen, waarbij ze me opvallend lang de gelegenheid bood om haar mooie naakte borsten te bewonderen voordat ze met een glimlach onder de lakens kroop. Een betere manier om mijn smeulende passie op te doen laaien had ze niet kunnen bedenken; met Ann was het twee jaar eerder met een soortgelijke flirt begonnen. Helaas kon ik over verdere intimiteiten voorlopig alleen maar dromen.
De volgende dag fietste ik namelijk verder richting Tsjechoslowakije en Polen (een heel bijzondere tocht met onvergetelijke ontmoetingen en gesprekken, onder andere met een Tsjechische dissident. In 2011 vond ik hiervan een uitgebreid reisverslag met foto's terug, dat te zien is op www.keesswart.nl/fietsreportages/1984.htm), terwijl Monique nog enkele weken in Schotland ging wandelen met een studiegenoot waarmee ze een onduidelijke relatie had (of beter: iemand van wie Monique niet met zoveel woorden wilde zeggen en ik niet wilde horen dat hij op dat moment haar vriendje was).
Toch was ze nu niet meer uit mijn hoofd te branden, integendeel. Zolang ik haar niet zag, kon ze in mijn gedachten de persoon blijven die ik graag in haar wilde zien: een warme, bereisde en enigszins mysterieuze vrouw die hopelijk wat anders van het leven verwachtte dan een doorzonwoning met krijsende kinderen.
Na de zomer zag ik haar nog een keer op een wandelweekend, samen met de anderen van de milieukundegroep. Vele vragen en een knagende onzekerheid over wat ik nu van Monique kon verwachten, hadden zich enkele maanden lang tussen mijn oren opgehoopt, met een verlammend effect op mijn spontaniteit en daadkracht: in plaats van te informeren hoe haar reis naar Schotland was geweest en te peilen of ze nog iets met mij wilde afspreken, hield ik me op de vlakte. Ook op hints van haar kant reageerde ik niet zoals ik zou willen; ik was totaal verkrampt. Toen Monique weer was vertrokken, vervloekte ik mijn onhandigheid.
Als laatste redmiddel om het contact met haar in stand te houden, schreef ik me in voor een project aan wat toen nog de Landbouwhogeschool heette, waarin ik voor mijn eigen studie enkele maanden mee kon draaien. Ik maakte mezelf wijs dat ik wel eens wat anders wilde dan een stage of project dichtbij huis, maar in werkelijkheid was ik bang dat ik anders nooit meer wat van Monique zou vernemen.
Tot mijn vreugde bood Monique mij spontaan aan om op de dagen dat ik in Wageningen moest zijn, bij haar te komen logeren. Daar bleek ze echter veel gecompliceerder te zijn dan ik in Amsterdam had willen beseffen. Ze kon erg nukkig zijn en zat niet lekker in haar vel, wat ze maskeerde met een schijn van zelfgenoegzaamheid.
De sfeer van die zomerse avond voor mijn vertrek naar Polen kwam niet meer terug. Het studentenhuis dat Monique deelde met enkele studiegenoten die alles van elkaar leken te willen weten, bleek niet zo'n geschikte plek voor het doen van intieme ontboezemingen. Sterker nog, overal in Wageningen leek iedereen elkaar te kennen en in de gaten te houden; toen ik op een avond met Monique was meegegaan naar de kroeg, bleek daar weer Gijs, een van haar huisgenoten, achter de bar te staan. Hij moet mij daar zwijgend naar mijn glas hebben zien staren, terwijl ik in gedachten koortsachtig op zoek was naar een golflengte waarop ik Monique zou kunnen bereiken...

Madras
Ik likte mijn wonden en vertrok zelf naar India. Samen met Jacques, een oude studiegenoot van mij die ik in de Amsterdamse metro was tegengekomen en mij verteld had dat hij naar Madras ging om zijn studieobject 'Low cost housing for the poor' af te ronden.
"Ik ga met je mee", zei ik direct. Ik moest gewoon even weg om uit een gigantische dip te krabbelen. In Wageningen had ik nog vijf maanden in een studentenflat doorgebracht om met flinke tegenzin mijn studieproject af te ronden. De liefde was een mijnenveld gebleken, met mijn projectgenoten (die geen flauw benul hadden waarom ik naar Wageningen was gekomen) kon ik niet erg goed overweg en aan mijn studie had ik een grondiger hekel gekregen dan ooit tevoren. Bovendien had Monique zo vaak vol trots verteld over de exotische reizen die zijzelf, haar broer en haar 'betere' vrienden hadden gemaakt, dat ik het gevoel had gekregen dat je toch wel een hopeloze provinciaal was als je niet minstens een paar maanden in een crisisland buiten Europa had doorgebracht.
Ik raapte al mijn spaargeld bij elkaar en liftte naar Istanbul. Daar trof ik Jacques, met wie ik in twee weken per trein, bus of liftend via Turkije, Iran en Pakistan naar het Zuid-Indiase Madras reisde. Zoals we van tevoren hadden afgesproken, bleef ik Jacques daar een maand vergezellen. Ik voorzag hem graag van commentaar op de ontmoetingen en gesprekken die hij had met lokale wetenschappers en andere hotemetoten. Ontnuchterend was het om te constateren dat Jacques met sommigen van hen overhoop lag sinds zijn vorige verblijf in Madras, anderhalf jaar eerder. Ook bij zijn scriptiebegeleider in Amsterdam, Hans Schenk, leek hij het verbruid te hebben. Aan het eind van de maand wenste ik Jacques veel sterkte en ging ik nog een maand op eigen houtje door India trekken.
Terug in Nederland volgde een naargeestige periode van intensief zoeken naar zo'n beetje alles waar ik toen behoefte aan had, zoals een inkomen, woonruimte, een zinvolle bezigheid en een levensdoel. De eerste maanden vulde ik met deprimerende uitzendbaantjes in IJmuiden en Amsterdam. Ik vond ik een flat in de Bijlmermeer die ik moest delen met een paar asielzoekers uit Ghana en Togo. (Helaas had ik er alleen mannelijke huisgenoten. Een Bijlmeravontuur zoals beschreven in 'Alleen maar nette mensen' van Robert Vuijsje zat er voor mij niet in. Toen mijn ouders een keer langskwamen, keek mijn moeder angstig om zich heen en vroeg: "Waar is die neger?"). Na een half jaar verruilde ik de Bijlmerflat voor een slooppand in de Amsterdamse Transvaalbuurt, waar ik weer opleefde.
Daar pakte ik de draad van mijn studie op, aangezien ik nog maar drie tentamens en een scriptie was verwijderd van een diploma. In Mari Wingens vond ik een goede scriptiebegeleider. Wel vroeg ik me steeds weer af hoe mensen als hij gelukkig konden zijn - als ze dat tenminste waren - terwijl ze dag in dag uit zaten opgesloten in een betonnen werkkamer en veroordeeld waren tot het steeds moeten bijhouden van gortdroge vakliteratuur, het geven van colleges aan ongemotiveerde studenten en het volhouden van de publicatiewedloop met vakgenoten...

goed jaar
Net als Jacques was ook ik na tien jaar van mijn studie verlost. Voor de tweede keer in mijn leven had ik met veel tegenzin een opleiding afgemaakt. Ik was opgelucht maar verkeerde niet in een feeststemming. Zonder familie of vrienden uitgenodigd te hebben kwam ik naar de Lutherse Kerk aan het Spui, waar ik samen met een record aantal studiegenoten een diploma in ontvangst kon nemen, want 1988 was een goed jaar: in Amsterdam en Nijmegen samen werden wel honderd kersverse planologen - zowel 'oude-' als 'nieuwe stijl' - afgeleverd.
Ik vroeg me af wat ik nu echt geleerd had: veel bureaucratenjargon met een academisch sausje, waar ik geen goed gevoel bij had. Het netto resultaat van deze opleiding bestond vooral uit voortschrijdend inzicht. Verder maakte ik me geen illusies. De kansloze stoelendans om een handvol banen voor dossiervreters en beleidsbabbelaars liet ik graag over aan mijn voormalige studiegenoten. Die reageerden, net als sommige docenten, wat lacherig toen ik vertelde dat ik uiteindelijk fotograaf wilde worden. Wat nog eens benadrukte hoe vervreemd het planologenwereldje en ik van elkaar geraakt waren.
Dezelfde middag stond ik al weer pallets te stapelen in het koelhuis, waar ik enkele maanden werkte om aan geld te komen voor een nieuw avontuur: enkele duizenden kilometers fietsen door vier landen in het zuiden van Afrika, afgewisseld met vrijwilligerswerk in Lesotho, waar ik tot mijn verrassing liefdevol zou worden onthaald door leuke black beauty’s (zie ook www.keesswart.nl/fietsreportages/Lesotho.htm). Het fietsen deed ik op eigen houtje, maar in Lesotho werkte ik samen met jongeren uit de buurt en drie sympathieke vrouwen uit Duitsland, Frankrijk en België; twee van hen lieten zich verleiden en belazeren door Afrikaanse mannen, dus aan gespreksstof was geen gebrek.
Deze reis zou me veel beter gaan bevallen dan mijn eerdere trektocht door het hete, smerige, drukke en ondoorgrondelijke India. In India was ik vooral irritante mannen tegen het lijf gelopen, terwijl ik in Afrika juist veel aardige vrouwen ontmoette. Ik genoot van hun spontaniteit en gevoel voor humor en vond het heerlijk om even niet meer te hoeven voldoen aan allerlei verwachtingen en gedragscodes, inclusief die van het alternatieve circuit. Het echte leven kon eindelijk beginnen!

Spaans benauwd
Na een boeiende tijd in Afrika hield ik me bezig met uitzendbanen en vrijwilligerswerk. Een paar jaar later vertrok ik nogmaals voor een half jaar naar het zwarte continent. Even speelde ik met de gedachte om fulltime wereldfietser te worden, met fysicus Frank van Rijn en bioloog Bart Aardema als goede voorbeelden. Ik beschikte echter niet over de middelen en netwerken om zoiets lang vol te kunnen houden. Ook wist ik dat alleen maar wat rondfietsen me al na enkele weken zou gaan vervelen; daarvoor waren er nog teveel andere dingen die me boeiden. Ik zou best een vak willen uitoefenen, maar dat moest dan wel passen bij mijn persoonlijkheid en interesses.
Wat ik niet wilde, was in de fuik zwemmen van een vaste baan, een gezin en een groot huis om dan geen tijd meer hebben voor alles wat het leven voor mij de moeite waard maakt; het leek me sowieso niet verstandig om kinderen op de wereld te zetten die dezelfde problemen zouden kunnen ervaren als ik zelf ondervonden had. Tegelijkertijd merkte ik dat steeds meer mensen om mij heen die de dertig gepasseerd waren, dit alles zonder een spoor van twijfel juist wel ambieerden. Die dachten kennelijk dat ze daar wel gelukkig van zouden worden en dat de wereld nog wel wat extra bevolkingsgroei en massaconsumptie aankon; of ze dachten sowieso nergens over na en deden gewoon wat iedereen leek te doen. Termen als 'hypotheekslaaf', 'spitsuur van het leven' en 'vinexwijk' waren nog niet in zwang, maar ik besefte wel zo'n beetje wat ook mij zou staan te wachten als ik me alsnog zou conformeren aan de heersende norm.
De uitzendbanen, die ik met moeite kon krijgen, waren geen succes. Vaak vond men mij als dertiger al te oud, te hoog opgeleid met een verkeerd cv, niet van het juiste geslacht of sowieso 'niet passend bij de organisatie'. Spaans benauwd kreeg ik het van allerlei simpele en geestdodende werkzaamheden bij organisaties met een 'voskuiliaanse' bedrijfscultuur, waar eigenzinnigheid en creativiteit worden gesmoord in een dikke stroop van schoolse regels en ambtelijke structuren.
Net als vroeger op school was ik daardoor met mijn gedachten zelden bij het werk. Na een vergadering herinnerde ik me meer van de schilderijen aan de wand dan van de besproken agendapunten. Verder verloor ik elk respect voor glibberige en horkerige chefs (helemaal als het van die zelfgenoegzame maatpak-en-stropdastypes waren, die strooien met termen als 'aanpakken', 'de handjes laten wapperen' of 'BV Nederland' en ondertussen zoveel mogelijk hun eigen zakken vullen). Ook kon ik moeilijk communiceren met collega's die het buskruit niet hadden uitgevonden en werd ik moe en depressief als ik tijdens het werk werd gedwongen om het getetter van Radio 538 aan te horen dat alle Sjonnies en Anita's juist nodig leken te hebben om hun werk draaglijk te maken. Slechts bij één baas (een bourgondiër die niet op zijn strepen stond en zijn medewerkers allereerst als mensen benaderde en niet tot productiefactoren reduceerde) hield ik het als 'vaste uitzendkracht' in deeltijd enkele jaren uit: bij hem kon ik ook redelijk zelfstandig werken en van alles op mijn eigen manier doen.
Na meer dan dertig banen en baantjes had ik echter geen enkele illusie meer over de zegeningen van de arbeidsmarkt. De laatste restjes van het arbeidsethos dat me sinds mijn jeugd had achtervolgd, maakten razendsnel plaats voor een intense afkeer van mensen en mechanismen die mij wilden reduceren tot een loonslaaf die altijd en overal beschikbaar moet zijn, ook in een vastgelopen bureaucratie of voor een bedrijf dat zinloze producten levert. Het lukte me simpelweg niet om kritiekloos volgens de voorgeschreven werkwijzen te handelen; voor het invoeren van bestanden of het sorteren van post had ik mijn eigen methodes bedacht, maar het moest per se geschieden op de knullige manier die ooit door een stel minkukels was verzonnen. Het kostte me steeds meer moeite om me langdurig te concentreren op werk dat me in feite niks, maar dan ook helemaal niks interesseerde. Ik dreigde in een ernstige depressie te raken als ik hiermee door zou gaan.
Ik ging steeds meer calculeren en turfde, als iemand die een straf uitzit, af hoeveel dagen en uren ik het nog ergens moest zien uit te houden om mijn sociale rechten veilig te stellen. Het ergst waren de banen die zo weinig om het lijf hadden, dat ik quasi comateus naar de wijzers van een klok zat te staren tot ik naar huis kon gaan en tegelijkertijd de schijn moest zien op te houden dat ik iets aan het doen was. En altijd was het de vraag of ik het moment dat ik op wilde stappen zelf kon bepalen voordat ik ontslagen zou worden.
Ik besefte dat ik zelf niet gelukkig zou worden en ook niemand anders een lol zou doen als ik de rest van mijn leven voor postbode, datatypist of hulpsecretaresse zou blijven spelen. Ook gruwde ik van het idee dat ik mijn oude 'vak' weer op zou kunnen pakken door - zoals sommige van mijn ex-studiegenoten deden - een net pak aan te trekken en gebakken lucht te gaan verkopen in de vorm van zogenaamde beleidsadviezen. Geld verdienen was voor mij geen grote drijfveer, status al helemaal niet. Wel wilde ik iets doen waar ik goed in was en waar ik ook nog een beetje lol in zou hebben, niet te simpel, niet te saai, in mijn eigen tempo en heel graag zonder allerlei procedures en gedoe met mensen, dus bij voorkeur iets wat ik op eigen houtje af zou kunnen.

het roer om
Het was hoog tijd om het roer om te gooien. Al sinds het einde van mijn studie liep ik rond met het idee om een uit de hand gelopen hobby - fotografie - te professionaliseren. Voor mijn tweede reis naar Afrika had ik al een jaar lang de schriftelijke opleiding reportagefotografie aan de Fotovakschool gevolgd. Dat bleek aan het begin van de jaren negentig echter een oubollige en schoolse stoomcursus voor publieksfotografen te zijn. Ik zag mezelf geen handelaar in pasfoto's en trouwreportages worden; daarvoor moet je vlot kunnen omgaan met mensen die je niet kent, een zakelijke instelling hebben en geen hekel hebben aan oppervlakkigheid. Op zoek naar een avondopleiding met meer diepgang en aandacht voor mijn eigen interesses kwam ik uiteindelijk terecht bij de Amsterdamse Fotoacademie.
Deze ongesubsidieerde opleiding was toen nog niet zo commercieel als tegenwoordig, al waren de studiekosten wel een rib uit mijn lijf. Toch had ik het er voor over, al kon ik daardoor niet meer maandenlang gaan fietsen. Han Sieveking, het opperhoofd van de academie, joeg de kosten soms nog meer op door persoonlijk te controleren of je bepaalde spullen wel had aangeschaft, zoals een onhandige losse belichtingsmeter die ik nooit heb gebruikt. Gezien de hoeveelheid folders, advertenties en gesponsorde links waarmee de Fotoacademie tegenwoordig aan de weg timmert, én het groeiende aantal vestigingsplaatsen, is Sieveking nog altijd een slimme zakenman die handig inspeelt op de onvrede die veel mensen met hun carrière hebben. Een onvrede die vaak gepaard gaat met een verlangen naar interessanter en creatiever werk. Tegelijkertijd hebben opleidingen als de Fotoacademie ervoor gezorgd dat er nu zoveel fotografen rondlopen, dat je een straatvechtersmentaliteit moet hebben of een rat moet zijn om in dit vak nog aan de bak te komen.
Overigens heb ik op de Fotoacademie harder en met veel meer plezier gewerkt dan tijdens al mijn voorafgaande school- en studiejaren. Vooral de lessen van de toen nog piepjonge en onbekende Joost van den Broek waren erg inspirerend. Ook de andere docenten hadden nog niet het stadium bereikt dat ze afgebrand en zonder illusies naar de eindstreep van hun carrière strompelden. Wel had ik meer last dan lol van de beheerder van het keldertje waar ik een banddiaserie in elkaar gezet heb; hij wilde niet begrijpen dat ik met een examenopdracht bezig was en dat zijn regeltjes en opvattingen een optimaal eindresultaat alleen maar in de weg stonden. Gelukkig behoorde hij niet tot degenen die het examenwerk gingen beoordelen en maakte Han hem na een tijdje duidelijk dat hij me niet langer lastig moest vallen. Ook aan de mentoren, die deze fotoacademie extra duur maken, had ik weinig. Ik hou er niet van om iemand in de wandelgangen aan te klampen om vragen te stellen; het kost me veel energie om iemand te benaderen en zover te krijgen dat hij of zij me serieus neemt en op mijn vragen ingaat. Bovendien vroeg ik me af of die mentoren nu echt zoveel verstand van zaken hadden. Liever zocht ik de antwoorden op mijn vragen in de vakliteratuur. Schriftelijke informatie, mits duidelijk geschreven, verwerk ik sowieso veel beter dan mondelinge aanwijzingen, die te vaak worden doorspekt met retoriek, lichaamstaal en warrigheid, wat erg afleidt van de essentie. Wel had ik heel veel aan de opdrachten, deadlines en het contact met studiegenoten tijdens de opleiding.
Mijn medestudenten waren grotendeels dertigers met zeer uiteenlopende achtergronden. De meesten waren afgehaakt voordat ik ze enigszins had leren kennen, maar met enkelen beleefde ik een paar boeiende jaren. Hoogtepunt was de excursie naar Antwerpen, waar we in kleine groepjes een serie beelden rond een van tevoren gekozen thema moesten schieten. Ik had Rob en Pieter overgehaald om de broeierige chansons (o.a. 'Rode lampen en havenvampen') van Guido Belcanto (www.guidobelcanto.be) als inspiratiebron te gebruiken. Rob wist als journalist enkele tips van de artiest zelf te krijgen en Pieter kende als vertegenwoordiger in toiletpapier opvallend goed de weg in de roze buurt bij het Antwerpse havenkwartier.
Voor mij was dit de eerste 'school' waar ik, ondanks het late tijdstip op de avond, van begin tot eind geboeid bij de les bleef, zonder weg te dromen of afgeleid te worden. In plaats van de chronische tegenzin die ik tijdens mijn eerdere school- en studiejaren altijd gevoeld had, keek ik nu met een combinatie van spanning en enthousiasme uit naar de wekelijkse lesavond. Dit was een opleiding waar ik eindelijk mijn ei in kwijt kon. In een voor mij ongebruikelijk hoog tempo voltooide ik de studierichting journalistieke-, documentaire- en portretfotografie.
De andere vakopleiding, creatieve fotografie, sprak me minder aan: voor mij te veel gefröbel en te veel nadruk op presentatie en commercie. De échte wereld vind ik veel interessanter dan de opgeklopte illusies en geliktheid van galeries, modeshows en reclamespotjes. Ook bleek ik een bloedhekel te hebben aan het in scène zetten van situaties of het manipuleren van mensen om een gewenst beeld tot stand te brengen. Ik blijf liever de introverte fotograaf die op het goede moment op de juiste plek moet zijn en zelf het liefst onzichtbaar wil blijven.
Ook om een andere reden hield ik me liever bezig met de inhoud dan met de verpakking van een beeld: het kaarsrecht op maat snijden van passe-partouts was duidelijk teveel gevraagd van mijn fijne motoriek. Liever stond ik af te drukken in de doka, al was ik ook hier nooit helemaal tevreden met het eindresultaat: in de praktijk was ik vaak te onhandig om aan mijn steeds perfectionistischer wordende eisen te kunnen voldoen.

onthaasting
Na de opleiding ben ik gaan werken als freelance fotograaf. De eerste tien jaar heb ik veel voor tijdschriften en uitgevers gedaan. Ik werkte dan meestal op locatie en probeerde de werkelijkheid te benaderen zonder die te manipuleren. Dus geen glamour- en studiofotografie en geen gezeul met koffers vol lampen en statieven, met als bijkomend voordeel dat ik altijd per fiets en trein ben blijven reizen.
Na de digitalisering van de fotografie namen redacties en uitgevers steeds vaker genoegen met amateurbeelden die vrijwel gratis beschikbaar werden gesteld. Dokavaardigheden waren niet meer nodig en beeldmateriaal kon nu eindeloos gekopieerd worden, legaal of illegaal. Schrijvende journalisten, die vroeger altijd samen met een fotograaf op pad gingen, namen steeds vaker een camera mee om zelf foto's te maken. Lezers die het verschil tussen een goede en een middelmatige foto kunnen zien, zullen daar niet blij van geworden zijn.
Bij de fotoklussen die bleven, werd steeds minder aan het inzicht van de fotograaf overgelaten: steeds vaker moest je je conformeren aan de soms riducule eisen van verwaande redacteuren en artdirectors. Zolang het erom ging dat je gewoon goed werk afleverde, zelf kon bepalen hoe je dat deed en de meeste opdrachtgevers integer waren, kon ik me in de fotografie thuisvoelen. Nu draait het ook in dit vak steeds meer om goed kunnen lullen en aandacht trekken, terwijl vooral anderen de vruchten van jouw werk plukken.
Sindsdien ben ik steeds meer gaan schrijven. Om niet net zo'n beunhaas te worden als veel fotograferende schrijvers, beperk ik me als schrijvend fotograaf tot zaken waar ik echt verstand van heb. Zo heb ik voor het buitensportmagazine Op Pad tientallen reportages gemaakt over fiets- en langlauftrektochten. Ook heb ik een fietsroute van ruim duizend kilometer langs de frontlijn van de Eerste Wereldoorlog uitgestippeld en daarvan een fietsreisgids gemaakt ('Fietsen langs de Frontlijn', zie www.frontlijnroute.nl).
Gouden bergen levert dit alles niet op omdat je daarvoor, ten koste van vakgenoten, een gehaaide netwerker en rat racer moet kunnen en willen zijn. Veel belangrijker is voor mij dat ik nu mijn tijd en energie kan steken in dingen die me boeien en waar ik goed in ben; en op een onthaaste manier kan werken, alle stoere praatjes op de Fotoacademie dat je het als fotograaf drukker dan druk zou moeten hebben, ten spijt.
Daarnaast vul ik ongeveer één op de vier dagen met fietsen en wandelen. En last but not least ben ik klusjesman in een eeuwenoud huis in de binnenstad van Leiden, waar ik in 2001 met mijn vriendin ben gaan wonen.